Ptactwo

Ogólny ton ubarwienia wierzchu ciała samca jest pstry. Wzdłuż stosin piór ciągną się wąskie jasne smugi, podobnie jak u kuropatwy na barkówkach. Na bokach ciała znajdują się dość szerokie, podłużne kreski. Nad okiem występuje biała brew, ciągnąca się w kierunku karku. Biała smuga występuje także na środku głowy. Biała, rozszerzająca się smuga odchodzi również od kątów dzioba.  Gardziel może mieć ciemny rysunek w kształcie kotwicy lub jest rdzawa. Obserwuje się tu dużą zmienność barw i rysunku. Szyja i wole sa rdzawe, brzuch białawy. Samica jest z wierzchu upierzona podobnie jak samiec, jedynie na bokach ciała występują dodatkowo poprzeczne prążki. Podbróde gardło i szyja są zawsze białawe, nigdy rdzawe. Wole i przód pie są mniej rdzawe niż u samców, pokryte czarnymi plamkami. Młode w pierwszym upierzeniu są podobne do samicy. U osobnikó młodych zewnętrzne lotki I rzędu są ostro zakończone; lotki II rzęd mają białe stosiny. Osobniki dorosłe mają lotki I rzędu zaokrąglon a na ich lotkach II rzędu nie ma białych stosin. Pierwsza, częściowa zmiana piór odbywa się od lutego do kwietniu. Wymiana wszystkich piór jest bardzo rozciągnięta w czasie i trwa od połowy czerwca do początku sierpnia. Gniazda są budowane na suchych łąkach, pod osłoną roślinności lu w zbożu u podstawy brył ziemi, w koniczynach itp. Gniazdo umieszczane jest w płytkim dołku wygrzebanym przez samicę; jest płaskie, do grube (1,5—2,5 cm); źdźbła są poukładane bardzo niestarannie. W po równaniu z gniazdem kuropatwy ma ono mniejszą średnicę wewnętną, ale grubszą wyściółkę. Jaja mają wymiary 25—33*21-25 mm i ciężar 8—9 g. Są one plamiste. Tło mają szarożółtawe, brązowożółtawe lub szarozielonawe. Plamy są ciemnobrunatne; mogą być drobne, gęste i regularnie rozmieszczone lub duże, nieregularne i rzadko, nieregularnie rozmieszczone. Niekiedy plamy tworzą obrączkę. Skorupy są gładkie. Kształty jaj mogą być bardzo nieregularne, nawet w jednym zniesieniu. Długość ciała osobników dorosłych wynosi 185—210 mm, a ciężar ciała 50-120 g. Przed jesiennym odlotem, kiedy przepiórki są obłożone tłuszczem może on dochodzić do 150 g. W Polsce jest ona ptakiem lęgowym i przelotnym, występuje nielicznie w całym kraju. W porównaniu z połową XIX w. nastąpił silny spadek liczebności tego gatunku. U nas występuje podgatunek nominatywny C. C
coturnix. Biotopem przepiórki są pola uprawne, łąki, większe polany i obrzerzy lasów. Niekiedy ptak ten występuje również na bagnach (w okresie wysokiego stanu wód). Na polach występuje głównie w uprawach bóż, ziemniaków, koniczyny i lucerny. Przepiórka zachodzi również „wzdłuż dolin rzecznych, nawet do 3 tysięcy metrów nad poziom morzą.
Pokarmem  przepiórki jest głównie pochodzenia roślinnego, jednakże lecie udział pokarmu zwierzęcego może być dość znaczny. Ptaki zjadają dość dużą ilość nasion chwastów, głównie rdestu, mniej chętnie - nasiona traw. W sierpniu przepiórka przechodzi na odżywianie się nasionami roślin uprawnych — szczególnie chętnie zjada proso. W jej żołądku występują drobne gastrolity. Toki odbywają się od maja do lipca; rozpoczynają się na 2-3  dzień po przylocie. Samce w tym czasie potrafią walczyć bardzo zaciekle swoje terytorium osobnicze. W czasie tokowania, najczęściej ran¬ni i wieczorem, samiec wydaje trzykrotnie cichy dźwięk, który mi jak „wa-wwa”, „wa-wwa” („wyr-wyr”), a następnie od czterech do dziesięciu razy krzyczy głośno „pit-pilit”. Samica odpowiada cichym chrypliwym „tiuriuriu” lub „bribit”. Po usłyszeniu tego dźwięku samiec podlatuje do niej lub podbiega. Przepiórka jest ptakiem zdecydowanie poligamicznym, nie łączy się w pary, choć istnieją obserwacje świadczące o naganianiu samicy na gniazdo przez samca. W każdym ie samiec nie bierze udziału w wysiadywaniu jaj i wodzeniu piskląt. Samica składa od 7 do 16 i wysiaduje je przez 17 dni. Przepiórka ma jeden lęg w roku. Pisklęta rosną szybko — po 11 iach podlatują, po 20 są zdolne do samodzielnego życia.

Kogut ma pierś, kark i plecy popielate, poprzecznie czarno prążkowane. Gardziel, policzki i czoło są czysto rude. Znad oka w kierunku potylicy odchodzi wąska brew o tej samej barwie. Wierzch głowy jest szarobrązowy z ciemnymi plamami. Na bokach ciała występują dość szerokie, brązowe, poprzeczne prążki. Na piórach okryw skrzydłowych, wzdłuż stosiny, biegną białe, wąskie paski. Sterówki środkowe są popielatobrązowe, ciemno, poprzecznie prążkowane; skrajne są brązowe. Brzuch jest biały. Na granicy piersi i brzucha znajduje się biało obrzeżona, brązowa plama w kształcie podkowy. Kura ogólnie rzecz biorąc, jest podobnie upierzona jak kogut, jedynie występowanie barwy brązowej jest mniej intensywne. Różni się od niego wyraźnie rysunkiem na piórkach barkowych, które oprócz pasków wzdłuż stosiny mają także poprzeczne białe prążki na fchorągiewkach.  Podkowa u samicy nie występuje lub może występować w postaci nieregularnych plam. Na głowie pióra ciemne są oddzielone od rudych wyraźniejszym niż u samca białym paseczkiem. Samiec w upierzeniu godowym nie ma ciemnych plam na szczycie głowy, natomiast u samicy na szyi i głowie pojawiają się brązowoczarne i rdzawe pióra.
Modę w pierwszym upierzeniu są oliwkowo-brązowo-szare. Pióra mają wzdłuż stosin wąskie, jasne przepaski. Myśliwi nazywają zielonkami. W miarę dorastania i pierzenia się ptaków wyróżnia się tzw. widłówki, których ogon, na skutek wypadnięcia środkowych sterówek, na formę widłowatą. Farbówką z kolei nazywa się kuropatwę, która wymieniła już prawie całe upierzenie, a pióra młodociane pozostały ylko na głowie i górnej części szyi oraz na środku piersi i brzucha, określanie wieku zielonek, widłówek i farbówek, które zachowują lorka młodociane, nie przedstawia trudności. Jeśli ptaki są w pełni upierzone, podział na osobniki stare i młode można przeprowadzić podstawie oględzin bursy Fabrycjusza, która po 9 miesiącach życia zupełnie zanika. Młode kuropatwy mają cieki żółte, dziób czarny, i wokół oczu znajduje się gładki, ołowiowoszary pierścień skórny. U starek cierki są niebieskoszare, dziób szary, a pierścień skórny ma arwę czerwoną i pigmentowane brodawki. Wiek można również kreślić na podstawie wyglądu pierwszej i drugiej lotki, które u ptaków młodych są wymieniane dopiero na wiosnę przyszłego roku.
Pierwsze częściowe pierzenie kuropatwy przechodzą przed okresem dowym w marcu-kwietniu i w efekcie przybierają upierzenie godowe, (rugie, całkowite pierzenie trwa od lipca do września i wtedy ptaki fzybierają upierzenie spoczynkowe. U koguta jednakże jeszcze w paaźjierniku następuje trzecia wymiana niektórych piór. gniazda są zakładane na polach i łąkach, szczególnie w pobliżu zarośli wylęgających do tych powierzchni. W zbożach kuropatwa gnieździ rzadko, chętnie natomiast w koniczynie. Gniazdo znajduje się i osłoną krzewów i źdźbeł roślin zielnych, które jednak nigdy nie tak gęste, aby uniemożliwiały kurze poderwanie się wprost z gniazda. Gniazdo mieści się w niewielkim dołku wygrzebanym przez samicę i wysłanym półkoliście suchymi trawami i liśćmi, a czasami fjedynczymi piórami wysiadującej kury. Grubość spodniej części gniazda nie przekracza 1,5 cm. Jaja mają wymiary 32-38×24-29 mm i ciężar około 14 g. Barwa ich jest jednolita, od szaro- lub żółtooliwkowej do zielonoszarej.
Długość ciała osobników dorosłych wynosi 310-340 mm, skrzydeł 147-165 mm; ciężar ciała - 300-500 g.  W Polsce jest ona gatunkiem lęgowym i osiadłym. Występuje na terenie całegcj kraju. Nieliczna jest tylko na północy oraz północnym wschodzie i brak jej w górach, chociaż ostatnio spotyka się ją i w tym rejonie. W Polsce liczebność populacji tego ptaka ocenia się na kilka milionow sztuk. W kraju występują dwa podgatunki: nominatywny P. p. petdif i P.p. lucida (Altum). Biotopem kuropatwy są pola uprawne. Szczególnie chętnie zasiedlaj pola z różnego rodzaju remizami, kępami krzaków, niewielkimi młodnikami itp. Ostatnio coraz częściej jest obserwowana również wewnątrz  niezbyt dużych kompleksów leśnych z rozległymi powierzchniami upraw leśnych. Przystosowała się bardzo dobrze do działalności  gospodarczej człowieka.

Stary samiec jest z wierzchu szarordzawy, poprzecznie ciemno prążkowany. Na spodzie ciała znajdują się dość duże, ciemno obwiedzione plamy. Gardziel jest czarna, biało obwiedziona. Od dołu gardzieli odchodzi w kierunku pleców biała smuga. Pióra na głowie i gardzieli tworzą czubek i brodę. Przed końcem ogona znajduje się czarna przepaska, sam koniec jest biały.
Samica jest podobnie ubarwiona, tylko bardziej rdzawa. Gardziel ma białą, ciemno plamkowaną. Na ogonie brak jest czarnej przepaski. Czubek na głowie i róża są mniejsze niż u samca. Młode w pierwszym upierzeniu mają podgardle białe. Wiek ptaków określa się na podstawie ubarwienia zewnętrznej chorągiewki drugiej lotki I rzędu. Osobniki młode mają tam 8—11 białych plam, natomiast u dorosłych plamy są szersze i w liczbie 4—7. U części dorosłych egzemplarzy plamy łączą się w białą smugę. Wiek oznacza się również na podstawie bursy Fabrycjusza i twardości dziobu, podobnie jak u cietrzewia. Za wskaźnik wieku może służyć także ciemna przepaska na sterówkach. Im jest ona ciemniejsza, tym kogutek jest starszy.
Dorosłe ptaki zmieniają wszystkie pióra raz w roku; zaczynają się pierzyć w czerwcu (samice nieco później), a kończą w ostatniej dekadzie września.
Gniazdo ma postać płytkiego dołka skąpo wysłanego suchymi źdźbłami i liśćmi, igłami sosnowymi, cienkimi witkami, a niekiedy również piórami wysiadującej samicy; jest ukryte w gęstych trawach lub gałęziach, często w pobliżu dróg, polan i upraw leśnych, a czasami na uprawach. Jaja mają wymiary 38-42×28-30 mm i ciężar 20 g. Barwą przypominają jaja głuszca i cietrzewia, są jednak znacznie mniejsze i mniej gęsto plamkowane. Długość ciała osobników dorosłych wynosi 350—400 mm, ciężar ciała 320-475 g. Na zachodzie kraju ptak ten jest rzadki. Stosunkowo najliczniej występuje na Pomorzu, Mazurach, Podlasiu (w Puszczy Białowieskiej i Knyszyńskiej) oraz w Karpatach. W Polsce jego liczebność wynosi kilkanaście tysięcy  sztuk. U nas występują dwa podgatunki: ominatywny T. b. bonasia (L), zasiedla-ący wschodnią część kraju, i T. b. ruestris (Brehm). Biotopem jarząbka są lasy. Zamieszkuje n głównie drzewostany szpilkowe ze .acznym udziałem świerka i jodły z domieszką brzozy i osiki, podszyte leszczyną, iwą, brzozą i olchą. Chętnie bytuje fównież w drzewostanach mieszanych, dobrze podszytych świerkiem i leszczyną. Bardzo odpowiadają mu tereny leśne pocięte niewielkimi ciekami wodnymi z  obfitością krzewinek i krzewów jagodo fajnych.
(Pokarmem piskląt są głównie owady i drobne nasiona, jednak udział pokarmu roślinnego w ich diecie zwiększa się bardzo szybko, jarząbki zjadają chętnie delikatne pędy traw i roślin runa, przedkładają ednak, szczególnie jesienią, liście gatunków drzewiastych: osiki, shy, brzozy, iwy oraz rzadziej lipy i jarzębiny. Podstawą żeru w okresie zimowym są pączki drzew i krzewów liściastych. W lecie i na jesieni jarząbki zjadają szczególnie dużo jagód i miękkich owoców alin, borówek, żurawiny, jarzębiny, kaliny i innych. Ich udział w pokarmie może stanowić nawet 80%. Bardzo chętnie są zjadane również   kotki olszy, brzozy, iwy, osiki.   Toki odbywają się w marcu lub kwietniu. Jarząbek jest ptakiem monogamicznym. Łączy się on w pary w czasie gromadnych zebrań, tzw. ków pozornych, które trwają od końca sierpnia do października, samica pozostaje z samcem przez zimę na obszarze bronionego przez tego terytorium osobniczego. W wypadku śmierci samca samica akceptuje nowego na tym samym terytorium i bywały wypadki strze-nia przy jednej samicy i w tym samym miejscu kilku samców w ciągu ejnych dni. Samiec ostrzega rywali przed wstępem na jego terytorium głośnymi uderzeniami skrzydeł i śpiewem — charakterystycznym świstaniem.

Głuszec jest ptakiem o bardzo wyraźnym, w ciągu całego roku, dymorfizmie płciowym. Kogut jest ciemno ubarwiony, prawie czarny i znacznie większy od kury. Głowa, szyja i pokrywy nadogonowe są czarne z wąskimi, popielatymi, poprzecznymi prążkami. Pokrywy skrzydeł, barkówki i przednia część grzbietu są ciemne z odcieniem razowym. Wole i pierś mają zielonkawy, metaliczny połysk. Ogon brzuch są czarne z białymi piętnami. U nasad skrzydeł, z przodu, Jest widoczna wyraźna biała plama. Nad okiem znajduje się wąska, cynobrowoczerwona róża. Kura różni się wyraźnie od koguta. Upierzenie jej jest ciemnobrązowe z czarnymi prążkami i plamami. Na spodzie szyi i na piersi znajduje się brązowa plama. Brzuch jest jaśniejszy, poprzecznie ciemno prążkowany. Ptaki młode są ubarwione podobnie jak głuszyce. U jednorocznych gutów, które są ubarwione jak dorosłe samce, mogą na szyi występować pojedyncze, brunatne pióra młodociane, łuszec osiąga dojrzałość płciową po ukończeniu pierwszego roku, a więc w drugim roku bursa Fabrycjusza zanika. Ptak, który ją siada, jest ptakiem młodym. O młodym wieku koguta świadczą wnież zachowujące się niekiedy w drugim roku życia brązowe, wenilne pióra na szyi. Mniej pewną metodą jest określanie wieku kota na podstawie wyglądu dzioba (metoda Biegera). Młody kogut ; gładki dziób o barwie przeświecającego rogu. Górna pokrywa owa dzioba nie tworzy jeszcze haka. W trzecim roku życia koguta y otworach nosowych tworzy się rynienkowate zagłębienie, które dalszych latach przedłuża się ku końcowi dzioba. Górna pokrywa rogowa dzioba tworzy w starszym wieku hak, zachodzący sie na dolną szczękę. Czasami jednak zdarza się, że nawet stare nie mają rynienkowatego zagłębienia na dziobie.
Kogut zmienia upierzenie dwukrotnie w ciągu roku. Pierwsze częściowe pierzenie odbywa się w maju-czerwcu i obejmuje głównie pióra na głowie i szyi. Zmiana wszystkich piór następuje od lipca do września. W tym też czasie następuje zmiana pokryw rogowych dzioba, pazurów i wyrostków na bokach palców, które odpadają w całości. Kura zmienia upierzenie stopniowo w ciągu roku, po wywiedzeniu młodych, i w związku z tym nigdy nie jest pozbawiona możliwości latania. Pokrywy rogowe dzioba i pazurów złuszczają się również stopniowo. Gniazdo jest prymitywne i ma postać niewielkiego wgłębienia w ziemi; wygrzebane jest ono przez samicę. Gniazda są zakładane w pobliżu powierzchni otwartych — halizn, zrębów, dróg leśnych — i z reguły mają skąpą osłonę. Niekiedy są umieszczone w młodnikach lub wśród krzewów jałowca. Czasami są zlokalizowane u podstawy pnia. Gniazdo jest wysłane suchymi liśćmi i źdźbłami traw oraz niekiedy mchem i igliwiem. Spotyka się w nim także pióra wysiadującej samicy, łlaja mają wymiary 56-60×40—44 mm i ciężar około 50 g. Są one różnobiegunowe, mało wydłużone, pokryte plamkami. Barwa tła jest żółtawoszara do żółtawordzawej. Plamki są dwojakiego rodzaju: drobne, gęste, oliwkowe lub rdzawobrunatne, umiejscowione w wewnętrznych warstwach skorupy (głębokie) oraz rzadko rozrzucone. Długość ciała samca wynosi 800-1000, samicy 580-680 mm, ciężar ciała samca 3000-6500, samicy 2500-3000 g. Liczebność tego gatunku w naszym kraju wynosi aktualnie około 1800 sztuk i, jak wskazują dane inwentaryzacyjne, wykazuje niewielką tendencję zwyżkową. Głuszec jest ptakiem lęgowym i osiadłym. U nas występuje podgatunek T. u. major Brehm. Biotopem głuszca, typowego gatunku leśnego, są duże kompleksy leśne na nizinach i w górach. Związany jest on głównie z lasami iglastymi z domieszką gatunków liściastych. Na ich obszarze szczególnie chętnie zasiedla tereny, na których występują drzewa, krzewy i krze¬winki jagododajne. Z tego względu niekiedy jest on związany z borami bagiennymi, gdzie występuje pod dostatkiem żurawina. Warunkiem bytowania tego ptaka na określonym terenie jest możliwość znalezienia przez niego w promieniu kilkunastu kilometrów drobnych kamyczków, żwiru, który jest połykany i umożliwia rozcieranie twardego pokarmu roślinnego. Głuszec jest ptakiem wymagającym znacznego spokoju w łowisku. Współczesna gospodarka leśna w zasadzie nie oddziałuje na niego ujemnie, pod warunkiem jednak, że nie wpływa drastycznie na zmianę środowiska i pozostawia w nie naruszonym stanie miejsca tokowisk. Pokarmem głuszców w okresie zimy i wczesnej wiosny są przede wszystkim szpilki drzew iglastych, głównie sosny, a ponadto świerka, jodły i limby. Oprócz tego ptaki, zwłaszcza kury, zjadają pączki i baźki iwy, brzozy, olchy, buka, leszczyny. Głuszce w tym okresie zjadają również jagody brusznicy i żurawiny oraz pędy siewek, jeśli pozwala na to brak lub niewielka grubość pokrywy śnieżnej.

Cietrzew jest ptakiem o bardzo wyraźnym, w ciągu całego roku, dymorfizmie płciowym. Kogut  w upierzeniu godowym jest natowoczarny z metalicznym połyskiem na szyi, wolu, kuprze krywach nadogonowych. Młode samce do czwartego roku życia ą na grzbiecie i pokrywach skrzydłowych pióra o barwie brunatnawej, iedy lekko marmurkowane. Z przodu u nasady skrzydeł znajduje biała plama. Druga, znacznie większa biała plama znajduje się na ach II rzędu, tworząc lusterko, dobrze widoczne w czasie lotu ptaka, erówki są czarne —skrajne z nich są dłuższe od pozostałych, sierpowato gięte na zewnątrz; tworzą charakterystyczną dla tego ptaka lirę. Pokrywy podogonowe są białe lub białe z czarnymi piętnami, pokrywy skrzydłowe są białe. Dookoła oka występuje czerwono zabarwiony, wąski pierścień skórny. Nad okiem znajduje się czerwona, dość brodawkowata róża; szczególnie nabrzmiewa ona kresie toków. W upierzeniu letnim na szyi i grzbiecie samca znajduję brunatne pióra podobne do piór samicy, różni się wyraźnie od koguta. Upierzenie jej bowiem jasnobrunatne z poprzecznymi ciemnobrązowymi przepaskami plamkami. Skrajne sterówki są zagięte bardzo słabo. Pokrywy skrzydłowe są białe. Ptaki pierzą się dwukrotnie w ciągu roku. Pierwsze częściowe pierzenie następuje po tokach, w czerwcu, i obejmuje pióra na szyi i grzbiecie, drugie pierzenie następuje w sierpniu — zmieniają się wtedy wszystkie pióraa. W tym czasie wymieniają się również pokrywy rogowe dzioba oraz pazurów i poprzeczne listewki na bokach palców. Zwykle we wrześniu kogut ma już nowe upierzenie godowe. Pisklęta noszą szatę puchową przez około 10 dni, po czym wyrastają im pióra konturowe; ich barwa jest podobna do barwy piór konturowych w upierzeniu samicy. U kogutków około siedemdziesiątego piątego dnia życia pojawia się zwykle pierwsze czarne piórko. Po pierzeniu jesiennym upierzenie młodych jest zbliżone wyglądem do upierzenia ptaków starych.
Młody osobnik do roku życia posiada bursę Fabrycjusza; jego dziób jest stosunkowo miękki, a róże wąskie i niezbyt intensywnie czerwone. W upierzeniu kogutów jednorocznych występują pojedyncze brunatne piórka, a sterówki są wąskie i słabo wygięte (koguty takie nazywa się murzynami); ponadto upierzenie ich nie ma metalicznego połysku. Pióra pokryw podogonowych młodych kogutów są krótsze od środkowych sterówek.
Gniazdo jest prymitywne; ma postać płytkiego dołka wysłanego mchem, źdźbłami traw oraz piórami samicy — niekiedy także suchymi liśćmi. Gniazdo jest zwykle dobrze ukryte pod suchymi gałęziami, w krzakach; często znajduje się pod osłoną niewielkiej sosenki lub brzozy. Jaja mają wymiary 45-54×35-39 mm i ciężar 33-36 g. Są one różno-biegunowe, mało wydłużone, pokryte plamkami. Plamki głębokie są drobne, czerwonobrunatne, plamki powierzchniowe większe, ciemnobrunatne. Skorupa jest gładka o słabym połysku. Długość ciała samca wynosi 530-675, samicy 450-510 mm. Ciężar ciała samca wynosi 1100-1750, samicy 750-1000 g. Liczebność tego gatunku w naszym kraju należy szacować na kilkanaście tysięcy sztuk. Cietrzew jest gatunkiem lęgowym i osiadłym. Biotopem cietrzewia są lasy; jest on związany jednakże z terenami bardziej otwartymi: haliznami, pasami przeciwpożarowymi, zrębami, wypaleniskami, zarosłymi łąkami śród- i przyleśnymi.   W okresie lata znaczny udział w diecie ma pokarm zwierzęcy: owady, mięczaki i pierścienice. W tym czasie ptak zjada również rośliny runa, zarówno części zielone, jak i owoce. Wymienić tutaj należy krwawnik, mącznicę lekarską, smaliny, borówki. Chętnie zjada również owoce kaliny, jarzębiny, róży, i żołędzie i bukiew.